Monday, 3 February 2014

VIONJO VYA FASIHI SIMULIZI



KUNA FAIDA GANI YA KUIENDELEZA F. SIMULIZI IKIWA JAMII NYINGI SASA HIVI ZINAJUA KUSOMA NA KUANDIKA?
Wengi mtakubaliana nami kwamba, Maendeleo ya Sayansi na Teknolojia ulimwenguni, kamwe hayaondoi uwepo wa fasihi simulizi, bali yanaleta athari katika fasihi simulizi ama chanya ama hasi.
Pia tutambue kwamba, jamii yoyote ulimwenguni inapoendelea katika nyanja yoyote ile athari hazikwepeki. Na hii ni kanuni inayofahamika ulimwenguni kote.
Hivyo basi, hata kama jamii nyingi duniani zinajua kusoma na kuandika, bado umuhimu wa kuiendeleza fasihi simulizi katika ulimwengu wa leo upo palepale. Tena katika kipindi hiki cha maendeleo ya Sayansi na Teknolojia mimi naona umuhimu huu ni mkubwa sana kuliko hata miaka ya nyuma.
Awali ya yote katika kujadili swali hili ningependa tujadili kwa kifupi

Saturday, 1 February 2014

KISWAHILI

KILIO CHA MAMA YANGU
Mwenzenu nimefikiri, nimeshindwa kung’amua,
Kila nikitafakari, najiona naelea,
Hili lazima nikiri, niufukuze utwea,
Na leo ndiyo kikiri, jipu ninalitumbua,
Kilio cha mama yangu, ni kicheko kwa mgeni.
Staajabu ya Musa, uone ya Firauni,
Nabii wamemsusa, nyumbani hana thamani,
Anazidi kuhohosa, kajibanza pembezoni,
Mgeni ndiyo kabisa, kapandishwa kileleni,
Kilio cha mama yangu, ni kicheko kwa mgeni.
Uhuru wangu ni upi, hapa kwetu Tanzania?
Na kosa langu ni lipi, mbona mwaninyanyapaa!
Nimeshindwa fanyakipi, mpaka mwanikataa!
Hata mkinena vipi, hii ni yenu junaa,
Kilio cha mama yangu, ni kicheko kwa mgeni.

Wednesday, 29 January 2014

Sunday, 29 December 2013

HOJAJI

KANUNI ZA UUNDAJI WA HOJAJI
Makala haya yanahusu kanuni za uandaaji wa hojaji. Katika kujadili mada hii tumegawa kazi hii katika sehemu tatu muhimu, sehemu ya kwanza fasili ya hojaji kulingana na wataalam mbalimbali, sehemu ya pili ni kiini cha swali ambapo inaelezea kanuni muhimu za uundaji wa hojaji, hatimaye hitimisho.
Kwa mujibu wa Kothari C.R, (2004),  uk 100, anafasili neno hojaji kuwa ni maswali yanayoandikwa katika karatasi ili yaulizwe kwa mtafitiwa kwa lengo la kupata taarifa za tatizo la utafiti.
Nayo Kamusi ya Kiswahili sanifu (2004) TUKI uk 116, inasema kwamba hojaji ni

Sunday, 22 December 2013

KUIBUKIA KWA NADHARIA YA MOFOFONEMIKI

Katika mada hii tumeangalia fasili ya mofofonemiki kwa mujibu wa wataalam mbalimbali, kisha tukaangalia kwa ufupi historia ya nadharia ya mofofonemiki na katika kiini cha mada tumejadili sababu zilizopelekea kuibuka kwa nadharia ya mofofonemiki.
Kwa kuanza na fasili ya mofofonemiki  kwa mujibu wa mtandao wa Wikipedia wanafafanua mofofonemiki kuwa ni tawi la isimu linalojishughulisha na mwingiliano wa mishakato ya kimofolojia na kifonolojia au kifonetiki. Pia hujishughulisha na

NDUNI BAINIFU ZA KONSONANTI

Strident = Sauti zenye ukelele wa frikwensi ya juu wakati wa utamkaji. Sauti hizo ni baadhi ya vikwamizi na vizuio-kwamizi:  [+stridenti] = /f, v, s, z, ʃ,  č, j/
Sonoranti = Wakati wa utamkaji mzuio wake si mwembamba kiasi cha kubana mkondo wa hewa kwenye glota; hali hii husababisha ughuna; Irabu, viyeyusho, vitambaza, na ving’ong’o ni sanoranti.
Anteria = Sauti yoyote inayotamkwa kuanzia kwenye ufizi hadi kwenye midomo.
Korona = Wakati wa utamkaji bapa la ulimi huinuliwa na kusogeleana au kugusishwa kwenye meno ya juu, ufizi wa juu na nyuma ya ufizi au baada-ufizi. Sauti zenye sifa hii ni: /t, d, s, z, ʃ, ʒ, Ɵ, ð, tʃ, ʤ, l, r, j

Tuesday, 10 December 2013

CHIMBUKO LA RIWAYA YA KISWAHILI

CHIMBUKO LA RIWAYA YA KISWAHILI.
Katika mjadala huu, tutajikita zaidi kwa kutoa maana ya riwaya kutoka kwa wataalamu mbalimbali, maana ya riwaya ya Kiswahili, maana ya chimbuko, Kisha mjadala huu utaelekea zaidi katika kuelezea chimbuko la riwaya ya Kiswahili kutokana na wataalamu mbalimbali waliopata kueleza asili ya riwaya hiyo ya Kiswahili, na hicho ndio kitakachokuwa kiini cha mjadala wetu. Mwisho kabisa hitimisho la mjadala. 
Kwa kuanza na maana ya riwaya imejadiliwa kama ifuatavyo:

Sunday, 8 December 2013

FONOLOJIA YA KISWAHILI

FONOLOJIA YA KISWAHILI
UTANGULIZI
USULI WA TAALUMA YA FONOLOJIA
Neno fonolojia linatokana na maneno mawili ya Kigiriki phone-sauti za kusemwa na logos- taaluma/mtalaa. Masimulizi yanadai kuwa taaluma hii ilianza zamani sana kati ya mwaka
460 kabla ya Masihia huko India ya kale, ambapo mtu aliyeitwa Panini, na ambaye huaminika kuwa ni baba wa isimu aliandika kuhusu fonolojia ya Kisansikriti katika matini aliyoiita Shiva Sutras. Ni katika andiko hili ndipo alipobainisha kuwepo kwa dhana ambazo leo hii hujulikana kama fonimu, mofimu na mzizi.

Baada ya andiko hilo, habari za taaluma ya fonolojia ni kama zilipotea kabisa katika uwanja wa isimu hadi ilipofika karne ya 19 ambapo wanaisimu wengine waliibuka na kuzungumzia upya masuala ya fonolojia. Miongoni mwa wanaisimu wa mwanzo

Monday, 2 December 2013

NENO


FASILI YA NENO
Makala haya yana jadili fasili ya neno kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali, ugumu wa fasili ya neno na kiini cha utata huo. Katika kujadili hayo makala yatagawanywa katika sehemu tatu, sehemu ya kwanza itaelezea maana ya neno kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali, Sehemu ya pili tutaelezea kiini cha ugumu huo, na sehemu ya tatu tutatoa hitimisho.
Mdee (2010:5) hueleza kwamba dhana ya neno ina utata, kwani ni umbo lenye sura nyingi, utata huo hutokana na mitazamo tofauti ya wanaisimu, kuhusu kipashio hiki kitahajia (jinsi linavyo andikwa), kimatamshi na kimaana.
TUKI (2009) Hueleza kuwa neno ni kipashio cha usemaji ambacho hujengwa na mwandamano au mkuroro wa sauti zilizopangika kisilabi na ambazo hutambuliwa na wasemaji wa lugha inayohusika, kuwa kitu kimoja chenye maana mahususi.
TUKI (2010) Huelezea kuwa neno ni sauti au mkusanyiko wa sauti zinazotamkwa au kuandikwa pamoja na kuleta maana

Kwa mujibu wa Mdee (ameshatajwa) hueleza kuwa neno ni mfululizo wa herufi zilizo fungamana pamoja na kuzungukwa na nafasi tupu. (Mdee, amekwishatajwa)
Kwa upande wake Cruse (1986:3) kama alivyo nukuliwa na Mdee, husema kuwa neno ni kipengele kidogo kabisa cha sentensi ambacho kinaweza kuhamishwa kutoka nafasi moja kwenda nyingine bila kuathiri sarufi ya lugha katika sentensi hiyo.
Vilevile neno huweza kuelezewa kama kipashio cha lugha,kinachowakilisha taarifa kama vile , matamshi, maana, tabia za kimaumbo na za kimuundo (Spencer, 1991)
Kiini cha ugumu wa kufasili neno
Zipo njia kadha za kisarufi ambazo zinaweza kutumika katika kuelezea dhana ya neno na katika kugawa mipaka ya maneno, miongoni mwa njia hizo ni, neno kama kipashio cha maana, neno kama kipashio cha kifonetiki au kifonolojia na neno kama kipashio huru na kisicho gawanyika (Rubanza, 2010). Ni vigumu kuwa na fasili toshelevu ya neno, sababu kubwa au kiini cha....

Friday, 29 November 2013

NADHARIA YA UDENGUZI



NADHARIA YA UDENGUZI KATIKA UHAKIKI WA WAHUSIKA WA TAMTHILIA ZA KISWAHILI
Wahusika ni kitu muhimu katika kazi yoyote ya kifasihi, kwani ndio wanaosukuma mbele kazi ya kifasihi. Wataalamu mbalimbali wamezungumzia kwa namna tofauti maana na ujitokezaji wa wahusika wa kazi ya fasihi. Hii ni taka enzi za Ugiriki ya kale hadi katika fasihi ya kiswahili.
Mulokozi (1996) anasema hadithi ya tamthilia husonga mbele kwa njia ya vitendo na mazungumzo ya wahusika. Hivyo anaonesha bila wahusika hata mazungumzo hayatakuwepo.
Brecht (1898-1956) aliibua kanuni ya ukengeushi ambayo aliitumia kukengeuka kanuni za Kiaristotle. Moja kati ya ukengeushi wake ulikuwa ni katika kipengele cha wahusika. Ambapo kwa Aristotle mhusika mkuu katika Tanzia alikuwa ni lazima atoke tabaka la juu, lakini kwa Brecht haikuwa lazima kwa mhusika kutoka tabaka la juu. Lengo la Brecht lilikuwa kuonesha kuwa hata tabaka la chini linaweza kuleta mabadiliko katika jamii.

Kanuni/dhana hii ya Brecht inalandana na nadharia ya udenguzi/ujenguzi. Udenguzi ni nadharia ya kihakiki iliyoanzishwa na mwanafalsafa wa Kifaransa Jacques Darrida (1973), ambapo anasema ujuzi na maarifa si vitu vinavyoweza kueleweka moja kwa moja, katika matini yoyote ile ujuzi hutumika katika kuunda matini hiyo, kwa kuwa ujuzi si kitu kinachoweza kueleweka moja kwa moja

Thursday, 28 November 2013

SINTAKSIA


Katika kategoria zilizokuwa ndani ya Kiswahili ni neno la kategoria gani huchagua kategoria ipi?
Makala haya yatajadili  maana ya kategoria, yataainisha kategoria mbalimbali za maneno kwa mujibu wa wataalamu, yatajadili kategoria gani huchagua kategoria ipi katika tungo za Kiswahili, yatabainisha sababu zinazopelekea kategoria kuchaguana na kujaribu kuunda kanuni mbalimbali na hatimaye kuhitimisha.
Kategoria za maneno ni aina za maneno kadri ya uainisho wake kutegemeana na sifa za maneno husika kuwekwa katika kundi moja. Mfano Kategoria ya Nomino, Kategoria ya vitenzi, kategoria ya vivumishi.
Kwa mujibu wa Kamusi ya Kiswahili Sanifu (2004) maneno yameainishwa katika makundi nane. Makundi hayo ni Nomino, Kitenzi, Kivumishi, Kiwakilishi, Kielezi, Kihusishi, Kihisishi na Kiunganishi. Ambapo kategoria hizi zimepangwa kulingana na sifa za maneno yanayoingia ndani yake.  

Kihore na wenzake (2003) wanaainisha kategoria saba za maneno nazo ni nomino, vitenzi, vivumishi, viwakilishi, viunganishi, vielezi na viingizi.
Kwa pamoja wataalam hawa wanakubaliana kuwepo kwa kategoria za maneno ingawa wanatofutiana katika idadi ya aina za kategoria.Tofauti hizi zinatokana na baadhi ya maneno yanaonekana kutoingia katika kategoria zilizoainishwa. Kwa mfano kategoria ya maneno kama

Wednesday, 27 November 2013

UAMILIAJI LUGHA


SARUFI MAJUMUI NA UAMILIAJI LUGHA YA PILI.
Makala haya yataangalia maana ya sarufi majumui, masuala ya msingi yanayohusu maarifa ya lugha, sifa za sarufi majumui, sarufi majumui na uamiliaji lugha ya pili na mwisho tathmini.
Kwa mujibu wa Chomsky (1976:29) kama alivyonukuliwa na Ellis (1996:430) sarufi majumui ni mfumo wa kanuni na sheria ambazo ni msingi wa lugha za binadamu (tafsiri yangu). Muasisi wa nadharia hii ni Noam Chomsky.
Msingi wa nadharia hii ni kwamba binadamu anapozaliwa anakuwa na maarifa asilia ambayo humsaidia katika ujifunzaji lugha; mambo ya ndani na nje ambao husaidia katika uamiliaji wa lugha. Maarifa haya hupatikana pale tu binadamu anapozaliwa kwani huwa na kifaa cha uamiliaji lugha ambacho kinakuwa na kanuni majumui na kanuni badilifu ambazo hukutana na tajiriba (uwezo wa jamii katika lugha) na kusababisha uamiliajli lugha kutokea.

Waamiliaji wa lugha ya kwanza huwa na maarifa asilia ambayo huwawezesha kuiamili lugha yao kwa kutumia maarifa hayo. Hivyo

UTENDI WA SON-JARA


UTENDI WA SON- JARA
Dhana ya utendi katika fasihi ya Kiswahili, iliwahi kuzua utata baada ya Ruth Finnegan (1970) kusema kwamba Afrika hakuna tendi bali kuna simulizi za kisifo. Hoja hii aliipa uzito kutokana kwamba aliangalia tendi andishi na kusahau tendi simulizi. Vilevile vipengele muhimu vya tendi simulizi hakuvipa umuhimu kama vile usimulizi na utendaji. Vigezo muhimu alivyovitaja ni :
(1)Utendi uwe na umbo la kinudhumu.
(2)Urefu.
(3)Uzungumzie maisha ya shujaa.
(4)Muunganiko wa matukio.
Kutokana na vigezo hivyo aliona kwamba kuna tendi zenye sifa hizo, isipokuwa sifa ya nudhumu na tendi hizo ni Son-Jara, Mwendo na Lianja. Madai yake yaliibua wataalamu mbalimbali kufatiti na...

UTENZI WA NYAKIIRU KIBI


USHUJAA WA NYAKIIRU KIBI NA KANYAMAISHWA KWA KUTUMIA RUWAZA NA SIFA ZA SHUJAA WA KIAFRIKA
I. UTANGULIZI
Makala haya yatashughulikia vipengele vifuatavyo:- Usuli wa mwandishi,Usuli wa utendi, kiunzi cha nadharia,  ruwaza za shujaa na sifa za shujaa wa utendi wa Kiafrika, uhusishaji wa hoja na ruwaza zilizotolewa na wataalam wa tendi za Kiafrika, uhusishaji wa hoja na sifa za shujaa zilizotolewa na wataalam wa tendi za Kiafrika na hitimisho.
2. USULI WA MWANDISHI (MTUNZI)
Mtunzi wa kitabu cha Nyakiiru Kibi ni Mugyabuso Mlinzi Mulokozi. Amezaliza tarehe  5/6/1950 huko mkoani Bukoba. Mtunzi huyu ameoa na ana watoto wanne (4). Alisoma shule ya awali ya Kashasha huko Bukoba 1958-1961. Alipata elimu ya msingi na kati mwaka 1962-1965 katika shule ya Kigarama. Elimu ya sekondari katika shule ya Kahororo huko Bukoba. Kidato cha tano na sita alisoma shule ya Mkwawa huko Iringa. Mwaka 1975, Mulokozi alitunukiwa shahada ya kwanza ya elimu katika Chuo Kikuu Cha Dar es salaam. Mwaka 1987 alitunukiwa  shahada ya uzamivu (ph.D) katika chuo hichohicho.  Mtaalam huyu, aliwahi kushika nyadhifa...

UTENZI WA KALEVALA


UTENZI WA KALEVALA

UTANGULIZI
Kalevala ni utenzi wa taifa la Finiland uliotungwa na Elias Lönnrot mnamo karne ya kumi na tisa. Utenzi huu uliandikwa kwa mara ya kwanza kwa lugha ya Kisuomi na baadaye kutafsiriwa katika lugha nyingi ikiwemo lugha ya Kiswahili. Tafsiri kwa lugha ya Kiswahili ilifanywa na Jan Knappert. Utendi huu umetafsiriwa kwa Kiswahili kutokana na ushirkiano uliopo kati ya Chama cha Fasihi cha Finland na Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.
Utenzi wa Kalevala unahusu ustawi wa nchi ya Kalevala na mgogoro uliokuwepo kati ya nchi hiyo na utawala wa nchi ya...

UTENDI WA HAMZIYYAH


RUWAZA YA SHUJAA KAMA INAVYOJIDHIHIRISHA KATIKA UTENDI WA HAMZIYYAH.
USULI WA UTENDI WA HAMZIYYAH
Utendi wa Hamziyya ni kasda maarufu inayohusu ulimwengu wa dini ya kiislamu, chanzo cha utendi huu ni uarabuni, utendi huu uliotungwa na Muhammad bin Said Al-Busiri. Tafsiri kwa Lugha ya Kiswahili ilifanywa na Sharrif Aidarus.
Asili ya utendi huu ni kasda inayoitwa Kasidatul’l Hamziyyah fi ‘l-mada’ihi’ n Nabawiya ambayo ilihusu maneno ya kumsifu na kumtakia heri Mtume Muhammad. Kwa Kiswahili utendi huu umekuwa kama Chuo cha Hamziyyah au Maulid ya Hamziyyah au Hamziyyah tu.

FUMO LIYONGO


UHAKIKI WA UTENZI WA FUMO LIYONGO KAMA UTENDI WA KIAFRIKA
Makala haya yamejadili utendi wa Fumo Liyongo kama utendi wa Kiafrika. Makala yamegawanywa katika sehemu tatu, sehemu ya kwanza ni utangulizi ambapo tumeanza kwa kuelezea usuli wa mwandishi na usuli wa utendi wa Fumo Liyongo. Sehemu ya pili ni ya mjadala kuhusu utendi wa Fumo Liyongo kama utendi wa Kiafrika na sehemu ya mwisho ni hitimisho.    
UTANGULIZI
Usuli wa mwandishi
Kwa mujibu wa Mulokozi (1999:6) Muhammad Abubakar Kijumwa alikuwa ni mwenyeji wa Lamu nchini Kenya. Alikuwa msanii mashuhuri ambaye mbali na kutunga mashairi na tendi, alikuwa mchongaji wa milango yenye nakshi, msanii-msanifu, msawidi na mnukuzi wa miswada ya zamani. Habari za maisha yake hazijulikani vizuri. Alianza kujitokeza katika utunzi miaka ya 1980, alipoanza kuwasaidia watafiti wa kizungu waliotaka kufahamu habari za Waswahili. Alifariki mwanzoni mwa miaka ya 1940. Mbali na Utendi wa Fumo Liyongo, Kijumwa alitunga mashairi kadha ambayo si mashuhuri, ukiwemo Utendi wa Helewa.

Tuesday, 26 November 2013

UFUNDISHAJI LUGHA

UFUPISHO WA SURA YA PILI KATIKA HAMMERLY, H (1982) SYNTHESIS IN SECOND LANGUAGE TEACHING: AN INTRODUCTION TO LINGUISTICS.
LUGHA
Wakati wa vita Waziri Mkuu alikuwa akimalizia hotuba yake bungeni kwa kusema, "Tutakilinda kisiwa chetu kwa gharama yoyote, tutapigana ufukweni, tutapigana nchi kavu, tutapigana milimani, bila kukata tamaa...."Hii ilikuwa ni sehemu ya hotuba iliyotolewa na Winston Churchill tarehe 4.6.1940 bungeni na kuibua ghasia na kila aliyeisikia hataisahau hotuba hii. Mfano huu unaonyesha jinsi lugha inavyojitokeza kuanzia silabi moja mpaka kufikia usemaji wenye ufasaha na kupata waandishi makini.
Lugha ni nini?
Wataalamu mbalimbali wanatofautiana kuhusu maana ya lugha. Kwa karne nyingi wanafalsafa waandishi, wanasaikolojia na wanaisimu wametoa maana mbalimbali za lugha. Tukirejea kwenye Isimu na sayansi ya lugha kuna maana mbalimbali za lugha kama ilivyo Isimu. Kutokana na maana mbalimbali zilizotolewa tunaweza kuwa na maana ya jumla kama ifuatavyo:

Sunday, 17 November 2013

HADITHI

       MAJUTO NI MJUKUU  

Hapo zamani za kale, hapa kwetu kijijini,
Kijiji kilo vutia, pande zote za dunia,
Walifurika wageni, maajabu jionea,
Masikini mwananchi, majuto ni mjukuu.

Ardhi yenye madini, mito mbuga za wanyama,
Viumbe wa maajabu, mlima wenye theluji,
Maziwa yalofurika, viumbe kila aina,
Maskini mwananchi, majuto ni mjukuu.


Friday, 15 November 2013

SANAA YA USHAIRI


USHAIRI
Shaaban Robert katika uandishi wa ushairi ameandika Tenzi na mashairi ya kimapokeo.
Tenzi: Ni aina ya mashairi ya kimapokeo wenye sifa zifuatazo:
  • Kimaudhui; Ni utungo wenye maudhui yanayosimulia kwa urefu tukio fulani maalum. Waweza kuwa wasifu wa mtu au jambo la kihistoria. Mfano; S. Robert ameandika utenzi wa vita vya Uhuru, ameeleza kuhusu historia. Pia katika Mapenzi Bora, ameeleza kuhusu sifa za mapenzi bora.
  • Utenzi ni utungo wa pili kati tungo za ushairi zenye beti nyingi. Utungo wa kwanza unaoongoza kuwa na beti nyingi kuliko zote katika ushairi ni Tendi. Lakini hapa tutaangazia tenzi zaidi.

Wednesday, 13 November 2013

SHAABAN ROBERT


DHANA YA MAPENZI KATIKA KAZI ZA SHAABAN ROBERT
Mapenzi ni hali ya kuingiwa moyoni na kuthamini mtu au kitu zaidi ya mwingine au kingine.
Pia mapenzi ni hali ya kujali jambo, kitu au mtu zaidi ya mwingine. S. Robert amejaribu kufafanua dhana ya mapenzi kama dhana pana sana, anaeleza kuwa:
  • Mapenzi ni hali ya kumpenda Mungu
  • Mapenzi ni yale ya kupendana sisi kwa sisi
  • Mapenzi ni yale yasiyo bagua umri, kabila au kazi, taifa, rangi nk.
  • Mapenzi ni yale yasiyojali tofauti baina ya watu
  • Mapenzi ni ile hali ya kupendana bila kikomo 
  • Mapenzi ni yale ya kuridhika na hali zetu. Mfano; katika kitabu chake cha Mapenzi Bora nk,

KITUSHI


KITUSHI CHA BABU NA MJUKUU
Mjukuu:      Babu hebu nisaidie Mjukuu wako! maana naona maluweluwe. Hivi Babu! kile, vile, hivi na hivyo vilianza vile, hivyo au vilevile na wale je au ndo’ walewale. Maana wengi wanasema eti sawa na sawasawa ni sawasawa!! Napata mkanganyiko. Alafu na wale je? Walianza vile au vilevile kama wale? Mbona nashindwa kuelewa naona uvulivuli tu!! kati ya kile, kilekile, vile, vilevile na hivi, hivihivi na alafu tena eti hivyo na hivyo hivyo! ni sawa lakini si sawasawa!! Hapo Babu ndipo ninaposhaa’ maana kama vile ni vilevile na hivyo ni hivyohivyo na sawa ni sawasawa, sasa kwa nini vile vina kuwa hivyo, au vinakuwa sawasawa? Na kama hivyo ni vile au ni sawa na si sawasawa mbona sisi tuko hivi na si vile? Na kama kweli ni hivi kwa nini wewe unang’ang’ania vile na si hivyo wala hivyohivyo na wala hivi. Au Babu labda kwa sababu ya kale kamsemo kako ka Jembe kwanza?” na kale wimbo kako kenye ubeti mmoja wenye vipande mshororo vitatu vyenye vina vya ukwapi, utao na mwanda!! huku kakiwa na uradidi wa neno moya!! teh!eeeee teheeee! teh!eeee teh! teh! teh! teh!...ha ha haha ha haaa…!!

TAMTHILIA


UANDISHI WA TAMTHILIA
Tamthilia ni nini?
  • Tamthilia ni utanzu ambao hutegemea mazungumzo na uigizaji ili kuwasilisha ujumbe wake. Huu ni utanzu ambao huandikwa kwa mtindo wa mazungumzo ya wahusika (Wamitila, 2007).
  • Nkwera (h.t) anaelezea kuwa tamthilia ni: Tamthilia ni mchezo wa kuigiza au utungo wa kisanaa ambao huweka wazo fulani katika matendo na mazungumzo (Nkwera, h.t)
AINA ZA TAMTHILIA
  • Kwa mujibu wa Aristotle, kuna aina mbili za tamthilia. Aina ya kwanza ni tanzia na nyingine ni ramsa.
  • Tanzia ni nini?

Tuesday, 12 November 2013

MOTIFU YA SAFARI


MOTIFU YA SAFARI NA MSAKO KAMA MWEGA MKUU WA DHAMIRA KATIKA “MARIMBA YA MAJALIWA”
“Marimba ya Majaliwa ni hadithi iloyoandikwa na Edwini Semzaba mwaka (2008) ambayo inaelezea kuhusiana na marimba ya Majaliwa iliyopotea. Mwandishi ameonyesha jinsi Majaliwa alivyokuwa anatafuta marimba yake mpaka akaipata. Majaliwa alisafiri kwa kutumia njia mbalimbali kama vile ungo, fagio, na maumbo ya samaki akizunguka Tanzania nzima akisaka marimba ya nyuzi ishirini (20). Alianza Mafia, akaenda Zanzibar, Tanga, Moshi na Arusha, Iringa, Mwanza, Kigoma, na miji mingine mingi. Na Kongoti bingwa wa Taifa wa Marimba akimchenga kila mara huku akinga’nga’nia Marimba ya Majaliwa ili amzuie kushinda na ashinde yeye na bila Marimba yenye nyuzi ishirini (20) hakuna ushindi.

Friday, 8 November 2013

SHAIRI


NI WAPI TUMEKOSEA?

Mhadhara nafungua, halaiki karibuni,
Hoja yangu naitoa, kwa makini nyambueni,
Msipandwe na hisia, mkavuruga amani,
Yangu hoja inahoji, NI WAPI TUMEKOSEA?
Tumetenda ndivyo sivyo, kwa kuwaza sivyo ndivyo,
Kwangu mimi ndivyo hivyo, yote nimeona hivyo,
Nanyi wazeni vilivyo, mnene kama ilivyo,
Yangu hoja inahoji, NI WAPI TUMEKOSEA?

TANZU NA VIPERA VYA FASIHI SIMULIZI


VIGEZO ALIVYOVITUMIA MULOKOZI KATIKA KUGAWA TANZU NA VIPERA VYA FASIHI SIMULIZI: KATIKA MULIKA (1989) NAMBA 21
Kwa mujibu wa Mulokozi katika Mulika namba 21(1989). Pamoja na kwamba Fasihi ni kongwe lakini kitaaluma bado ni changa kwa sababu ilianza kuchungunzwa hivi karibuni. Hivyo imepelekea kutokuwepo kwa nadharia, marejeo, wala istilahi zenye kutosheleza mahitaji ya taaluma hiyo. Tatizo hili linadhihirika pale tunapoangalia kazi za wataalamu mbalimbali kuhusu tanzu za Fasihi Simulizi. Kwa upande wa nadharia kitabu pekee kinachozijadili tanzu za Fasihi Simulizi kwa urefu ni kitabu cha Ruth Fennegan kinachoitwa Oral Literature in Africa (1970). Kwa upande wa Kiswahili hakuna kitabu kinachojadili uwanja wa tanzu za Fasihi Simulizi. Badala yake kunamiongozo michache kwa ajili ya shule za sekondari kama vile Balisidya, N (1975) na Taasisi ya Elimu (1987)

Saturday, 2 November 2013

FASIHI SIMULIZI



FASIHI SIMULIZI NA MASUALA MTAMBUKO YA KIJAMII BARANI AFRIKA HUSUSANI TANZANIA
Katika kujadili mada hii tutaanza na utangulizi ambao utahusisha maana ya fasihi simulizi kupitia wataalamu mbalimbali, chimbuko la fasihi simulizi kwa kutumia nadharia ya ubadilikaji taratibu na kisha maana ya masuala mtambuko katika jamii. Baada ya hapo kitafuata kiini cha mada yetu, ambapo tutaeleza dhima za fasihi simulizi katika jamii ya leo na namna zinavyohusiana na masuala mtambuko ya kijamii na mwisho kabisa kutakuwa na hitimisho na marejeo.
Fasihisi Simulizi imejadiliwa na wataalam mbalimbali miongoni mwa wataalam hao ni:  M.M. Mulokozi (1996) anasema, Fasihi Simulizi ni fasihi inayotungwa au kubuniwa kichwani na kuwasilishwa kwa hadhira kwa njia ya mdomo na vitendo bila kutumia maandishi.

Friday, 1 November 2013

SANAA ZA MAONESHO



SANAA ZA MAONESHO KABLA YA UKOLONI AFRIKA MASHARIKI NA MBINU ZILIZOTUMIKA KUFIFISHA AU KUUA SANAA ZA MAONYESHO HAPA NCHINI

Dhana ya sanaa imejadiliwa na wataalamu mbalimbali, baadhi ya wataalamu hao ni hawa wafuatao
Muhande P, and Balisidya (1976:1). Sanaa ni uzuri unajitokeza katika umbo lililosanifiwa, umbo ambalo mtu hulitumia kueleza hisia zinazomgusa kwa kutoa kielelezo au vielelezo vyenye dhana maalum. Wataalmu hawa wameainisha aina tatu za sanaa ambazo ni sanaa za uonyesho, sanaa za ghibu na sanaa za vitendo
Kwa mujibu wa Mhando na Balisidya (1976) wamekusanya mawazo ya wanazuaoni mbalimbali katika kufasili dhana ya sanaa za maonyesho. Mawazo makuu yaliyotolewa ni kama haya yafuatayo.

Thursday, 31 October 2013

UMAGHARIBI NA SANAA JADIA ZA KIAFRIKA



ATHARI ZA KIMAGHARIBI KATIKA SANAA ZA MAONYESHO ZA KIAFRIKA NA FASIHI KWA UJUMLA
Dhana ya fasihi simulizi imekuwa ikijadiliwa kwa miongo mingi na wataalamu mbalimbali kama ifuatavyo:-
Mulokozi, anafafanua kwamba, Fasihi simulizi ni fasihi inayotungwa au kubuniwa kichwani na kuwasilishwa kwa hadhira kwa njia ya mdomo na vitendo bila kutumia maandishi. Hapa anamaanisha fasihi simulizi ni tukio ambalo hufungamana na muktadha fulani ya kijamii wenye kutawaliwa na fanani hadhira, fani inayotendwa, tukio, mahali na wakati.
Wamitila, (2003) anasema kuwa, fasihi simulizi ni sanaa ya lugha inayotungwa na kubuniwa kwa mdomo bila kutumia maandishi. Aidha fasihi simulizi ni tukio linalofungamana na muktadha fulani wa kijamii na mwingiliano wa fanani, hadhira, fani inayotendwa, tukio, mahali na wakati.

Wednesday, 30 October 2013

MAJIGAMBO



SANAA YA MAJIGAMBO KATIKA NYIMBO ZA KIZAZI KIPYA

(UWASILISHAJI)


Kwa hakika sanaa ya majigambo yaijapotea Barani Afrika, isipokuwa imebadilika tu kulingana na maendeleo ya Sayansi na Teknolojia.
Katika kujadili mada hii, kwanza tutaanza kufafanua dhana ya majigambo kwa kuwatumia wataalamu mbalimbali huku tukitoa maana yetu kutokana na mawazo ya wataalamu hao, pia tutaelezea kwa ufupi kuhusu chimbuko la muziki wa kizazi kipya, kisha tutaingia katika kiini cha mada tajwa kwa kuonesha jinsi gani majigambo yalivyojitokeza katika nyimbo mbili za kizazi kipya ambapo tumetumia wimbo wa msanii Prof Jay “Ndiyo mzee” na wimbo wa Sugu “Sugu”. Kisha hitimisho

Monday, 28 October 2013

MAKUTANO YA FASIHI


FASIHI SIMULIZI NA FASIHI MAMBOLEO YA KIAFRIKA

UTANGULIZI:
Maswali ya Udadisi
  1. Fasihi Simulizi ni nini?
  2. Fasihi Mamboleo ni Fasihi ya namna gani?
  3. FS na FM zinahusianaje? (ni tofauti?, ni sawa?,….) Je upo mpaka bayana baina ya FS na FM?
FM……..Fasihi andishi. Huitwa FM kwa sababu kiumri FS ni kongwe zaidi ya FA. Hujumuisha sanaa mbalimbali ziliwasilishwa kwa njia ya maandishi, kama vile riwaya, ushairi, tamthilliya na hadithi fupi. Mijadala mingi ya wanazuoni wa mwanzo kuhusu FS na FA….ilichunguza sana tofauti kati ya sanaa moja na sanaa nyingine. Katika hatua hiyo ya uchunguzi, walidiriki kunena kuwa FA ni fasihi imara na thabiti zaidi ya FS, kwa upande mwingine, wapo walioeleza kuwa FS ni kongwe zaidi ya FA. Katika mjadala wetu, hatutajihusishi sana na majadiliano ya utofauti wa sanaa hizi mbili, bali tunachochunguza ni MWINGILIANO ULIOPO BAINA YA FS NA FA.

Sunday, 27 October 2013

SEMANTIKI



SINONIMIA

(UWASILISHAJI)
Neno sinonimia limeelezwa na wataalamu mbalimbali na kwa namna tofauti kama ifuatavyo;
Habwe na Karanje (2004:209), sinonimia ni uhusiano wa kileksia ambapo huwa kuna maumbo katika lugha ambayo maana zake ni sawa. Maumbo haya yanaitwa sinonimu. Basi sinonimu ni visawe vya sinonimia moja.
Yule (1985:95), sinonimia ni maneno mawili au zaidi yenye maumbo yanayohusiana ambayo huweza kubadilishana nafasi katika mazingira fulani lakini sio mazingira yote katika sentensi.
Linsky (1952), sinonimia ni ile hali ya maneno mawili ya lugha kufanana endapo yatakuwa na maana zinazofanana.

Thursday, 24 October 2013

KAMUSI



DONDOO KATIKA KAMUSI (CITATION FORMS)

Kulingana na Newell (1995) amebainisha nduni zifuatazo za Kongoo
a.       Maumbo yasiyo na mnyambuo ambayo hutokea katika hali ya Kifonolojia (Matamshi) ndiyo huingizwa katika kamusi mfano; mama, shangazi, sana, suri n.k
b.    Maneno ambayo hayana  viambishi ndiyo hudondolewa katika kamusi mfano; adhimisha, piga, adhimu vinaweza kuwa kidahizo.
c.       Maumbo huru yenye sifa za kifofonemiki huweza kuorodheshwa kama kidahizo. Umbo lenye mkazo mmoja tu.
d.      Maumbo yanayotambuliwa na wazungumzaji asilia wa lugha hiyo kama neno, yanaweza pia kuingizwa katika kamusi kama kidahizo. Hapa ni muhimu kupata tajiriba kutoka kutoka kwa wazawa.
e. Maumbo ambayo ni rahisi kuyabainisha kama neno yanapokuwa katika sentensi, huingizwa katika kamusi kama kidahizo: Kijana mdogo sana amesafiri leo asubuhi kwa ndege ya fastjet
f.      Maumbo yanayotokea mara kwa mara mfano mtoto Vs Kitoto hutumika mara kwa mara katika maandishi na mazungumzo. Katika kongoo ya Kiswahili kuna maneno yapatayo milioni kumi (10,000,000/=).
g. Maumbo yote yale yanayowakilisha maana ya msingi (Basic meaning) ya leksimu huingizwa katika kamusi kama kidahizo mf. Askarikanzu, mpigambizi, amevaa miwani n.k
h. Maumbo ya mashina ambayo maneno nyambulishi mengine yanaweza kuundwa, yanaweza kuorodheshwa pia kama kidahizo
i.       Maumbo yanayoweza kutumika kupata vitomeo vidogo (sub-entry) yanaweza kuingizwa katika kamusi kama kidahizo.