Wednesday, 23 April 2014

SINTAKSIA


SINTAKISIA HAIWEZI KUTENGANISHWA NA VITENGO VINGINE VYA LUGHA.
Katika kujadili mada hii, kwanza tutatoa fasili ya sintaksia kwa mujibu wa wataalam mbalimbali, fasili ya lugha, tutafafanua uhusiano uliopo kati ya sintaksia na vitengo vingine vya lugha na mwisho tutatoa hitimisho juu ya mjadala wetu.
Kwa mujibu wa Massamba na wenzake (1999) Sintaksia ni utanzu wa sarufi unaojihusishana uchunguzi wa mpangilio wa maneno katika sentensi na uhusiano wa vipashio vyake. Wanaendelea kusema, utanzu huu huchunguza sheria au kanuni zinazofuatwa katika kuyapanga maneno ili yalete maana inayokubalika na kueleweka katika lugha husika.
Pia Habwe na Karanja (2004) wanasema Sintaksia ni utanzu wa isimu unaoshughulikia muundo wa sentensi na elementi nyingine zinazounda sentensi kama vile kategoria za maneno, vikundi na vishazi.
Kutokana na fasili hizi inaonekana kuwa Massamaba na wenzake wamefafanua zaidi kwa kuonesha kuwa licha ya kuzingatia kanuni na sheria za kupanga maneno lakini pia ni lazima maneno hayo yawe na uhusiano. Kwa upande mwingine Habwe na Karanja wameshindwa kuelezea suala hili, wao wanaona sintaksia inashughulika na muundo wa sentensi na vipashio vyake.
Kwa mantiki hii  tunakubaliana na fasili ilyotolewa na Massamaba na wenzake kuwa Sintaksia ni utanzu wa sarufi unaojihusisha na uchunguzi wa mpangilio wa maneno katika sentensi  na uhusiano wa vipashio vyake, kwa kuzingatia sheria na kanuni za lugha husika ili kuleta mawasiliano.
Katika fasili ya lugha, wataalam wengi wanakubaliana kuwa lugha ni mfumo wa sauti nasibu ambazo hutumiwa na jamii kwa madhumuni ya mawasiliano kati yao. Baadhi ya wataalam wanao kubaliana na fasili hii ni Massamba na wenzake (Wameshatajwa).
“Kitengo” kwa mujibu wa TUKI (2004) ni mahali pateule palipotengwa kwa shughuli maalum. Tunaporejea katika muktadha wa lugha tunaweza kusema kuwa vitengo vya lugha ni vipengele muhimu vinavyounda maarifa ya lugha kwa ujumla. Kwa fasili hii, vipengele vinavyounda maarifa ya lugha ni fonolojia, mofolojia, sintaksia na semantiki.
Kwa hiyo kutokana na kwamba sintaksi pia ni kitengo mojawapo kinachounda maarifa ya lugha, tunakubali kwamba, sintaksia haiwezi kutenganishwa na vitengo vingine vya lugha kutokana na uhusiano mkubwa uliopo baina ya vitengo hivi. Vitengo hivi hutegemena na kuathiriana. Hivyo basi tunaweza kuonesha jinsi sintaksia isivyoweza kutenganishwa na vitengo vingine vya lugha yaani fonolojia, mofolojia na semantiki kama ifuatavyo:
Uhusiano baina ya fonolojia na sintaksia. Massamba na wenzake (Wameshatajwa) wanafasili fonolojia kuwa ni uchambuzi wa mfumo wa sauti katika lugha mahususi. Wanaendelea kusema ni jinsi ambavyo vitamkwa au sauti za lugha zinavyoungana ili kujenga maneno yanayokubalika katika lugha.
Kwa hiyo tunaweza kusema kuwa kuungana kwa vitamkwa ili kujenga maneno yanayokubalika katika lugha  fulani hutegemea mpangilio sahihi wa vitamkwa. Na kwa kuwa neno ni kiwango cha msingi cha uchambuzi katika sintaksia basi fonolojia ina uhusiano wa moja kwa moja na sintaksia.
Mifano ifuatayo huthibitisha hoja hii:
Mfano 1.“Anapika”. Hili ni neno lakini pia ni sentensi, hivyo huweza kuchanganuliwa kifonolojia kama ifuatavyo:   a|n|a|p|i|k|a|, mpangilio wa sauti umeunda neno “anapika”.
Mfano 2.a. baba. Limeundwa na (KIKI).
b. abab. Limeundwa na (IKIK).
Katika mfano 2a tunaona neno “baba” lina maana na limefuata kanuni na mpangilio unaokubalika wakati mfano 2b neno “abab” halina maana katika lugha ya Kiswahili kwa sababu halina mpangilio mzuri wa fonimu.
Kwa mifano hii tunaona kwamba hatuwezi kuwa na miundo mikubwa katika sentensi bila kuwa na mpangilio sahihi wa sauti katika lugha. Kwa hiyo sintaksia haiwezi kukamilika bila fonolojia.
Uhusiano baina ya mofolojia na sintaksia. Mofolojia ni kitengo kingine cha lugha ambacho kwa mujibu wa Rubanza (1996) ni taaluma inayoshughulikia vipashio vya lugha katika kuunda maneno. Kutokana na fasili hii, kipashio cha msingi katika uchambuzi wa kimofolojia ni neno ambalo ndilo hutumika kuunda darajia ya sintaksia.
Vilevile maumbo ya kimofolojia huathiri vipengele vingine vya kisintaksia, kwa mfano, sentensi zifuatazo hufafanua zaidi:
1.      Mtoto anacheza.
2.      Watoto wanacheza.
Katika mifano hii tunaona kwamba mofimu m- na wa- katika upande wa kiima zimeathiri utokeaji wa mofimu a- na wa- katika upande wa kiarifu.
Pia kanuni za mfuatano na mpangilio wa mofimu au viambishi zikifuatwa huunda maneno katika miundoya kisintaksia. Mfano:
1.      Alicheza =  a-li-chez-a
2.      Anaimba = a-na-imb-a
Kwa ujumla kipengele cha umoja na wingi katika maumbo ya kimofolojia ndicho kinachoathiri umbo linalofuata jina na kuathiri muundo wa sentensi nzima. Mfano:
1.      Mwalimu alikuwa anafundisha.
2.      Walimu walikuwa wanafundisha.
Tunaona katika mifano hii maumbo ya umoja na wingi ya maneno Mwalimu na Walimu yameathiri mpangilio mzima wa sentensi.
Uhusiano baina ya semantiki na sintaksia. Habwe na Karanja wakimnukuu Richard na Wenzake (1985) wanasema Semantiki ni stadi ya maana. Semantiki ni utanzu unaochunguza maana katika lugha ya mwandamu. Wanaendelea kusema semantiki hutafiti maana za fonimu, mofimu, maneno na tungo.
Kwa hiyo kutokana na fasili hii  maana hushughulikiwa katika vitengo au viwango vyote vya lugha ambavyo ni fonolojia, mofolojia na sintaksia.
Mfano: a) Paka mweusi amepotea.
               b) Mweusi paka amepotea.
               c)Amepotea mweusi paka.
Katika mifano hii tunaona kwamba sentensi a) ina maana kutokana na kwamba imefuata mpangilio sahihi wa maneno katika tungo na sentesi zilizobaki hazina maana kutokana na sababu kwamba hazijafuata mpangilio ulio sahihi.
Kwa mantiki hii, kwa kuwa semantiki hushughulikia viwango vyote vya lugha, basi hushughulikia pia kiwango cha sintaksia ambapo huangalia maana za tungo. Tungo yoyote ni lazima ilete maana inayokubalika na wazungumzaji au watumiaji wa lugha husika, kama itakuwa kinyume basi haitakuwa tungo bali ni orodha ya maneno tu.
Mfano:  Mtoto anacheza mpira uwanjani.
Mtoto uwanjani mpira anacheza.
Tukiangalia mifano hii tutagundua kwamba katika sentensi ya kwanza mpangilio wake wa vipashio unaleta maana lakini sentensi ya pili haina maana kutokana na kuwa na mpangilio mbaya wa maneno.
Kwa hiyo tunaweza kuhitimisha kwa kusema kuwa sintaksia haiwezi kutenganishwa na vitengo vingine vya lugha kwa kuwa kuna uhusiano wa moja kwa moja baina ya vipengele hivi vya lugha na kwa hiyo hutegemeana kati ya kipengele kimoja na kingine. Kwa mfano, huwezi kupata mofolojia (neno) bila kupitia ngazi ya fonolojia na pia huwezi kuwa na ngazi ya sintaksia (sentensi/tungo) bila kupitia ngazi ya fonolojia na mofolojia lakini vitengo vyote hivi hutawaliwa na kitengo cha semantika ili kuleta mawasiliano miongoni mwa wazungumzaji.
MAREJEO
Habwe, J na P. Karanja (2007). Misingi ya Sarufi ya Kiswahili. Nairobi: Phoenix Publishers Ltd.
Massamba, D.P.B na wenzake (1999). Sarufi Miundo ya Kiswahili Sanifu: Sekondari na Vyuo. Dar essalaam: TUKI.
Rubanza, Y.I (1996). Mofolojia ya Kiswahili. Dar es salaam: Chuo Kikuu Huria cha Tanzania.
TUKI (2004).Kamusi ya Kiswahili Sanifu. Dar es salaam: TUKI.

Monday, 3 February 2014

VIONJO VYA FASIHI SIMULIZI



KUNA FAIDA GANI YA KUIENDELEZA F. SIMULIZI IKIWA JAMII NYINGI SASA HIVI ZINAJUA KUSOMA NA KUANDIKA?
Wengi mtakubaliana nami kwamba, Maendeleo ya Sayansi na Teknolojia ulimwenguni, kamwe hayaondoi uwepo wa fasihi simulizi, bali yanaleta athari katika fasihi simulizi ama chanya ama hasi.
Pia tutambue kwamba, jamii yoyote ulimwenguni inapoendelea katika nyanja yoyote ile athari hazikwepeki. Na hii ni kanuni inayofahamika ulimwenguni kote.
Hivyo basi, hata kama jamii nyingi duniani zinajua kusoma na kuandika, bado umuhimu wa kuiendeleza fasihi simulizi katika ulimwengu wa leo upo palepale. Tena katika kipindi hiki cha maendeleo ya Sayansi na Teknolojia mimi naona umuhimu huu ni mkubwa sana kuliko hata miaka ya nyuma.
Awali ya yote katika kujadili swali hili ningependa tujadili kwa kifupi

Saturday, 1 February 2014

KISWAHILI

KILIO CHA MAMA YANGU
Mwenzenu nimefikiri, nimeshindwa kung’amua,
Kila nikitafakari, najiona naelea,
Hili lazima nikiri, niufukuze utwea,
Na leo ndiyo kikiri, jipu ninalitumbua,
Kilio cha mama yangu, ni kicheko kwa mgeni.
Staajabu ya Musa, uone ya Firauni,
Nabii wamemsusa, nyumbani hana thamani,
Anazidi kuhohosa, kajibanza pembezoni,
Mgeni ndiyo kabisa, kapandishwa kileleni,
Kilio cha mama yangu, ni kicheko kwa mgeni.
Uhuru wangu ni upi, hapa kwetu Tanzania?
Na kosa langu ni lipi, mbona mwaninyanyapaa!
Nimeshindwa fanyakipi, mpaka mwanikataa!
Hata mkinena vipi, hii ni yenu junaa,
Kilio cha mama yangu, ni kicheko kwa mgeni.

Wednesday, 29 January 2014

Sunday, 29 December 2013

HOJAJI

KANUNI ZA UUNDAJI WA HOJAJI
Makala haya yanahusu kanuni za uandaaji wa hojaji. Katika kujadili mada hii tumegawa kazi hii katika sehemu tatu muhimu, sehemu ya kwanza fasili ya hojaji kulingana na wataalam mbalimbali, sehemu ya pili ni kiini cha swali ambapo inaelezea kanuni muhimu za uundaji wa hojaji, hatimaye hitimisho.
Kwa mujibu wa Kothari C.R, (2004),  uk 100, anafasili neno hojaji kuwa ni maswali yanayoandikwa katika karatasi ili yaulizwe kwa mtafitiwa kwa lengo la kupata taarifa za tatizo la utafiti.
Nayo Kamusi ya Kiswahili sanifu (2004) TUKI uk 116, inasema kwamba hojaji ni

Sunday, 22 December 2013

KUIBUKIA KWA NADHARIA YA MOFOFONEMIKI

Katika mada hii tumeangalia fasili ya mofofonemiki kwa mujibu wa wataalam mbalimbali, kisha tukaangalia kwa ufupi historia ya nadharia ya mofofonemiki na katika kiini cha mada tumejadili sababu zilizopelekea kuibuka kwa nadharia ya mofofonemiki.
Kwa kuanza na fasili ya mofofonemiki  kwa mujibu wa mtandao wa Wikipedia wanafafanua mofofonemiki kuwa ni tawi la isimu linalojishughulisha na mwingiliano wa mishakato ya kimofolojia na kifonolojia au kifonetiki. Pia hujishughulisha na

NDUNI BAINIFU ZA KONSONANTI

Strident = Sauti zenye ukelele wa frikwensi ya juu wakati wa utamkaji. Sauti hizo ni baadhi ya vikwamizi na vizuio-kwamizi:  [+stridenti] = /f, v, s, z, ʃ,  č, j/
Sonoranti = Wakati wa utamkaji mzuio wake si mwembamba kiasi cha kubana mkondo wa hewa kwenye glota; hali hii husababisha ughuna; Irabu, viyeyusho, vitambaza, na ving’ong’o ni sanoranti.
Anteria = Sauti yoyote inayotamkwa kuanzia kwenye ufizi hadi kwenye midomo.
Korona = Wakati wa utamkaji bapa la ulimi huinuliwa na kusogeleana au kugusishwa kwenye meno ya juu, ufizi wa juu na nyuma ya ufizi au baada-ufizi. Sauti zenye sifa hii ni: /t, d, s, z, ʃ, ʒ, Ɵ, ð, tʃ, ʤ, l, r, j

Tuesday, 10 December 2013

CHIMBUKO LA RIWAYA YA KISWAHILI

CHIMBUKO LA RIWAYA YA KISWAHILI.
Katika mjadala huu, tutajikita zaidi kwa kutoa maana ya riwaya kutoka kwa wataalamu mbalimbali, maana ya riwaya ya Kiswahili, maana ya chimbuko, Kisha mjadala huu utaelekea zaidi katika kuelezea chimbuko la riwaya ya Kiswahili kutokana na wataalamu mbalimbali waliopata kueleza asili ya riwaya hiyo ya Kiswahili, na hicho ndio kitakachokuwa kiini cha mjadala wetu. Mwisho kabisa hitimisho la mjadala. 
Kwa kuanza na maana ya riwaya imejadiliwa kama ifuatavyo:

Sunday, 8 December 2013

FONOLOJIA YA KISWAHILI

FONOLOJIA YA KISWAHILI
UTANGULIZI
USULI WA TAALUMA YA FONOLOJIA
Neno fonolojia linatokana na maneno mawili ya Kigiriki phone-sauti za kusemwa na logos- taaluma/mtalaa. Masimulizi yanadai kuwa taaluma hii ilianza zamani sana kati ya mwaka
460 kabla ya Masihia huko India ya kale, ambapo mtu aliyeitwa Panini, na ambaye huaminika kuwa ni baba wa isimu aliandika kuhusu fonolojia ya Kisansikriti katika matini aliyoiita Shiva Sutras. Ni katika andiko hili ndipo alipobainisha kuwepo kwa dhana ambazo leo hii hujulikana kama fonimu, mofimu na mzizi.

Baada ya andiko hilo, habari za taaluma ya fonolojia ni kama zilipotea kabisa katika uwanja wa isimu hadi ilipofika karne ya 19 ambapo wanaisimu wengine waliibuka na kuzungumzia upya masuala ya fonolojia. Miongoni mwa wanaisimu wa mwanzo

Monday, 2 December 2013

NENO


FASILI YA NENO
Makala haya yana jadili fasili ya neno kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali, ugumu wa fasili ya neno na kiini cha utata huo. Katika kujadili hayo makala yatagawanywa katika sehemu tatu, sehemu ya kwanza itaelezea maana ya neno kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali, Sehemu ya pili tutaelezea kiini cha ugumu huo, na sehemu ya tatu tutatoa hitimisho.
Mdee (2010:5) hueleza kwamba dhana ya neno ina utata, kwani ni umbo lenye sura nyingi, utata huo hutokana na mitazamo tofauti ya wanaisimu, kuhusu kipashio hiki kitahajia (jinsi linavyo andikwa), kimatamshi na kimaana.
TUKI (2009) Hueleza kuwa neno ni kipashio cha usemaji ambacho hujengwa na mwandamano au mkuroro wa sauti zilizopangika kisilabi na ambazo hutambuliwa na wasemaji wa lugha inayohusika, kuwa kitu kimoja chenye maana mahususi.
TUKI (2010) Huelezea kuwa neno ni sauti au mkusanyiko wa sauti zinazotamkwa au kuandikwa pamoja na kuleta maana

Kwa mujibu wa Mdee (ameshatajwa) hueleza kuwa neno ni mfululizo wa herufi zilizo fungamana pamoja na kuzungukwa na nafasi tupu. (Mdee, amekwishatajwa)
Kwa upande wake Cruse (1986:3) kama alivyo nukuliwa na Mdee, husema kuwa neno ni kipengele kidogo kabisa cha sentensi ambacho kinaweza kuhamishwa kutoka nafasi moja kwenda nyingine bila kuathiri sarufi ya lugha katika sentensi hiyo.
Vilevile neno huweza kuelezewa kama kipashio cha lugha,kinachowakilisha taarifa kama vile , matamshi, maana, tabia za kimaumbo na za kimuundo (Spencer, 1991)
Kiini cha ugumu wa kufasili neno
Zipo njia kadha za kisarufi ambazo zinaweza kutumika katika kuelezea dhana ya neno na katika kugawa mipaka ya maneno, miongoni mwa njia hizo ni, neno kama kipashio cha maana, neno kama kipashio cha kifonetiki au kifonolojia na neno kama kipashio huru na kisicho gawanyika (Rubanza, 2010). Ni vigumu kuwa na fasili toshelevu ya neno, sababu kubwa au kiini cha....

Friday, 29 November 2013

NADHARIA YA UDENGUZI



NADHARIA YA UDENGUZI KATIKA UHAKIKI WA WAHUSIKA WA TAMTHILIA ZA KISWAHILI
Wahusika ni kitu muhimu katika kazi yoyote ya kifasihi, kwani ndio wanaosukuma mbele kazi ya kifasihi. Wataalamu mbalimbali wamezungumzia kwa namna tofauti maana na ujitokezaji wa wahusika wa kazi ya fasihi. Hii ni taka enzi za Ugiriki ya kale hadi katika fasihi ya kiswahili.
Mulokozi (1996) anasema hadithi ya tamthilia husonga mbele kwa njia ya vitendo na mazungumzo ya wahusika. Hivyo anaonesha bila wahusika hata mazungumzo hayatakuwepo.
Brecht (1898-1956) aliibua kanuni ya ukengeushi ambayo aliitumia kukengeuka kanuni za Kiaristotle. Moja kati ya ukengeushi wake ulikuwa ni katika kipengele cha wahusika. Ambapo kwa Aristotle mhusika mkuu katika Tanzia alikuwa ni lazima atoke tabaka la juu, lakini kwa Brecht haikuwa lazima kwa mhusika kutoka tabaka la juu. Lengo la Brecht lilikuwa kuonesha kuwa hata tabaka la chini linaweza kuleta mabadiliko katika jamii.

Kanuni/dhana hii ya Brecht inalandana na nadharia ya udenguzi/ujenguzi. Udenguzi ni nadharia ya kihakiki iliyoanzishwa na mwanafalsafa wa Kifaransa Jacques Darrida (1973), ambapo anasema ujuzi na maarifa si vitu vinavyoweza kueleweka moja kwa moja, katika matini yoyote ile ujuzi hutumika katika kuunda matini hiyo, kwa kuwa ujuzi si kitu kinachoweza kueleweka moja kwa moja

Thursday, 28 November 2013

SINTAKSIA


Katika kategoria zilizokuwa ndani ya Kiswahili ni neno la kategoria gani huchagua kategoria ipi?
Makala haya yatajadili  maana ya kategoria, yataainisha kategoria mbalimbali za maneno kwa mujibu wa wataalamu, yatajadili kategoria gani huchagua kategoria ipi katika tungo za Kiswahili, yatabainisha sababu zinazopelekea kategoria kuchaguana na kujaribu kuunda kanuni mbalimbali na hatimaye kuhitimisha.
Kategoria za maneno ni aina za maneno kadri ya uainisho wake kutegemeana na sifa za maneno husika kuwekwa katika kundi moja. Mfano Kategoria ya Nomino, Kategoria ya vitenzi, kategoria ya vivumishi.
Kwa mujibu wa Kamusi ya Kiswahili Sanifu (2004) maneno yameainishwa katika makundi nane. Makundi hayo ni Nomino, Kitenzi, Kivumishi, Kiwakilishi, Kielezi, Kihusishi, Kihisishi na Kiunganishi. Ambapo kategoria hizi zimepangwa kulingana na sifa za maneno yanayoingia ndani yake.  

Kihore na wenzake (2003) wanaainisha kategoria saba za maneno nazo ni nomino, vitenzi, vivumishi, viwakilishi, viunganishi, vielezi na viingizi.
Kwa pamoja wataalam hawa wanakubaliana kuwepo kwa kategoria za maneno ingawa wanatofutiana katika idadi ya aina za kategoria.Tofauti hizi zinatokana na baadhi ya maneno yanaonekana kutoingia katika kategoria zilizoainishwa. Kwa mfano kategoria ya maneno kama

Wednesday, 27 November 2013

UAMILIAJI LUGHA


SARUFI MAJUMUI NA UAMILIAJI LUGHA YA PILI.
Makala haya yataangalia maana ya sarufi majumui, masuala ya msingi yanayohusu maarifa ya lugha, sifa za sarufi majumui, sarufi majumui na uamiliaji lugha ya pili na mwisho tathmini.
Kwa mujibu wa Chomsky (1976:29) kama alivyonukuliwa na Ellis (1996:430) sarufi majumui ni mfumo wa kanuni na sheria ambazo ni msingi wa lugha za binadamu (tafsiri yangu). Muasisi wa nadharia hii ni Noam Chomsky.
Msingi wa nadharia hii ni kwamba binadamu anapozaliwa anakuwa na maarifa asilia ambayo humsaidia katika ujifunzaji lugha; mambo ya ndani na nje ambao husaidia katika uamiliaji wa lugha. Maarifa haya hupatikana pale tu binadamu anapozaliwa kwani huwa na kifaa cha uamiliaji lugha ambacho kinakuwa na kanuni majumui na kanuni badilifu ambazo hukutana na tajiriba (uwezo wa jamii katika lugha) na kusababisha uamiliajli lugha kutokea.

Waamiliaji wa lugha ya kwanza huwa na maarifa asilia ambayo huwawezesha kuiamili lugha yao kwa kutumia maarifa hayo. Hivyo

UTENDI WA SON-JARA


UTENDI WA SON- JARA
Dhana ya utendi katika fasihi ya Kiswahili, iliwahi kuzua utata baada ya Ruth Finnegan (1970) kusema kwamba Afrika hakuna tendi bali kuna simulizi za kisifo. Hoja hii aliipa uzito kutokana kwamba aliangalia tendi andishi na kusahau tendi simulizi. Vilevile vipengele muhimu vya tendi simulizi hakuvipa umuhimu kama vile usimulizi na utendaji. Vigezo muhimu alivyovitaja ni :
(1)Utendi uwe na umbo la kinudhumu.
(2)Urefu.
(3)Uzungumzie maisha ya shujaa.
(4)Muunganiko wa matukio.
Kutokana na vigezo hivyo aliona kwamba kuna tendi zenye sifa hizo, isipokuwa sifa ya nudhumu na tendi hizo ni Son-Jara, Mwendo na Lianja. Madai yake yaliibua wataalamu mbalimbali kufatiti na...

UTENZI WA NYAKIIRU KIBI


USHUJAA WA NYAKIIRU KIBI NA KANYAMAISHWA KWA KUTUMIA RUWAZA NA SIFA ZA SHUJAA WA KIAFRIKA
I. UTANGULIZI
Makala haya yatashughulikia vipengele vifuatavyo:- Usuli wa mwandishi,Usuli wa utendi, kiunzi cha nadharia,  ruwaza za shujaa na sifa za shujaa wa utendi wa Kiafrika, uhusishaji wa hoja na ruwaza zilizotolewa na wataalam wa tendi za Kiafrika, uhusishaji wa hoja na sifa za shujaa zilizotolewa na wataalam wa tendi za Kiafrika na hitimisho.
2. USULI WA MWANDISHI (MTUNZI)
Mtunzi wa kitabu cha Nyakiiru Kibi ni Mugyabuso Mlinzi Mulokozi. Amezaliza tarehe  5/6/1950 huko mkoani Bukoba. Mtunzi huyu ameoa na ana watoto wanne (4). Alisoma shule ya awali ya Kashasha huko Bukoba 1958-1961. Alipata elimu ya msingi na kati mwaka 1962-1965 katika shule ya Kigarama. Elimu ya sekondari katika shule ya Kahororo huko Bukoba. Kidato cha tano na sita alisoma shule ya Mkwawa huko Iringa. Mwaka 1975, Mulokozi alitunukiwa shahada ya kwanza ya elimu katika Chuo Kikuu Cha Dar es salaam. Mwaka 1987 alitunukiwa  shahada ya uzamivu (ph.D) katika chuo hichohicho.  Mtaalam huyu, aliwahi kushika nyadhifa...

UTENZI WA KALEVALA


UTENZI WA KALEVALA

UTANGULIZI
Kalevala ni utenzi wa taifa la Finiland uliotungwa na Elias Lönnrot mnamo karne ya kumi na tisa. Utenzi huu uliandikwa kwa mara ya kwanza kwa lugha ya Kisuomi na baadaye kutafsiriwa katika lugha nyingi ikiwemo lugha ya Kiswahili. Tafsiri kwa lugha ya Kiswahili ilifanywa na Jan Knappert. Utendi huu umetafsiriwa kwa Kiswahili kutokana na ushirkiano uliopo kati ya Chama cha Fasihi cha Finland na Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.
Utenzi wa Kalevala unahusu ustawi wa nchi ya Kalevala na mgogoro uliokuwepo kati ya nchi hiyo na utawala wa nchi ya...

UTENDI WA HAMZIYYAH


RUWAZA YA SHUJAA KAMA INAVYOJIDHIHIRISHA KATIKA UTENDI WA HAMZIYYAH.
USULI WA UTENDI WA HAMZIYYAH
Utendi wa Hamziyya ni kasda maarufu inayohusu ulimwengu wa dini ya kiislamu, chanzo cha utendi huu ni uarabuni, utendi huu uliotungwa na Muhammad bin Said Al-Busiri. Tafsiri kwa Lugha ya Kiswahili ilifanywa na Sharrif Aidarus.
Asili ya utendi huu ni kasda inayoitwa Kasidatul’l Hamziyyah fi ‘l-mada’ihi’ n Nabawiya ambayo ilihusu maneno ya kumsifu na kumtakia heri Mtume Muhammad. Kwa Kiswahili utendi huu umekuwa kama Chuo cha Hamziyyah au Maulid ya Hamziyyah au Hamziyyah tu.

FUMO LIYONGO


UHAKIKI WA UTENZI WA FUMO LIYONGO KAMA UTENDI WA KIAFRIKA
Makala haya yamejadili utendi wa Fumo Liyongo kama utendi wa Kiafrika. Makala yamegawanywa katika sehemu tatu, sehemu ya kwanza ni utangulizi ambapo tumeanza kwa kuelezea usuli wa mwandishi na usuli wa utendi wa Fumo Liyongo. Sehemu ya pili ni ya mjadala kuhusu utendi wa Fumo Liyongo kama utendi wa Kiafrika na sehemu ya mwisho ni hitimisho.    
UTANGULIZI
Usuli wa mwandishi
Kwa mujibu wa Mulokozi (1999:6) Muhammad Abubakar Kijumwa alikuwa ni mwenyeji wa Lamu nchini Kenya. Alikuwa msanii mashuhuri ambaye mbali na kutunga mashairi na tendi, alikuwa mchongaji wa milango yenye nakshi, msanii-msanifu, msawidi na mnukuzi wa miswada ya zamani. Habari za maisha yake hazijulikani vizuri. Alianza kujitokeza katika utunzi miaka ya 1980, alipoanza kuwasaidia watafiti wa kizungu waliotaka kufahamu habari za Waswahili. Alifariki mwanzoni mwa miaka ya 1940. Mbali na Utendi wa Fumo Liyongo, Kijumwa alitunga mashairi kadha ambayo si mashuhuri, ukiwemo Utendi wa Helewa.

Tuesday, 26 November 2013

UFUNDISHAJI LUGHA

UFUPISHO WA SURA YA PILI KATIKA HAMMERLY, H (1982) SYNTHESIS IN SECOND LANGUAGE TEACHING: AN INTRODUCTION TO LINGUISTICS.
LUGHA
Wakati wa vita Waziri Mkuu alikuwa akimalizia hotuba yake bungeni kwa kusema, "Tutakilinda kisiwa chetu kwa gharama yoyote, tutapigana ufukweni, tutapigana nchi kavu, tutapigana milimani, bila kukata tamaa...."Hii ilikuwa ni sehemu ya hotuba iliyotolewa na Winston Churchill tarehe 4.6.1940 bungeni na kuibua ghasia na kila aliyeisikia hataisahau hotuba hii. Mfano huu unaonyesha jinsi lugha inavyojitokeza kuanzia silabi moja mpaka kufikia usemaji wenye ufasaha na kupata waandishi makini.
Lugha ni nini?
Wataalamu mbalimbali wanatofautiana kuhusu maana ya lugha. Kwa karne nyingi wanafalsafa waandishi, wanasaikolojia na wanaisimu wametoa maana mbalimbali za lugha. Tukirejea kwenye Isimu na sayansi ya lugha kuna maana mbalimbali za lugha kama ilivyo Isimu. Kutokana na maana mbalimbali zilizotolewa tunaweza kuwa na maana ya jumla kama ifuatavyo:

Sunday, 17 November 2013

HADITHI

       MAJUTO NI MJUKUU  

Hapo zamani za kale, hapa kwetu kijijini,
Kijiji kilo vutia, pande zote za dunia,
Walifurika wageni, maajabu jionea,
Masikini mwananchi, majuto ni mjukuu.

Ardhi yenye madini, mito mbuga za wanyama,
Viumbe wa maajabu, mlima wenye theluji,
Maziwa yalofurika, viumbe kila aina,
Maskini mwananchi, majuto ni mjukuu.


Friday, 15 November 2013

SANAA YA USHAIRI


USHAIRI
Shaaban Robert katika uandishi wa ushairi ameandika Tenzi na mashairi ya kimapokeo.
Tenzi: Ni aina ya mashairi ya kimapokeo wenye sifa zifuatazo:
  • Kimaudhui; Ni utungo wenye maudhui yanayosimulia kwa urefu tukio fulani maalum. Waweza kuwa wasifu wa mtu au jambo la kihistoria. Mfano; S. Robert ameandika utenzi wa vita vya Uhuru, ameeleza kuhusu historia. Pia katika Mapenzi Bora, ameeleza kuhusu sifa za mapenzi bora.
  • Utenzi ni utungo wa pili kati tungo za ushairi zenye beti nyingi. Utungo wa kwanza unaoongoza kuwa na beti nyingi kuliko zote katika ushairi ni Tendi. Lakini hapa tutaangazia tenzi zaidi.